W ciągu swojej historii Ręków należał do różnych księstw. Na mapie z roku 1663 pod nazwą Ranckaw widnieje w granicach Księstwa brzeskiego, jednak na mapie z lat 1692 – 94 już pod nazwą Rankau znajduje się w Księstwie świdnickim. Z końca XVIII w. pochodzą najstarsze zachowane do dziś statystyki liczby ludności Rękowa, a także okolicznych miejscowości. Dane te wskazują, że w tamtym czasie we wsi mieszkało ok. 650 osób. Większość mieszkańców była wyznania ewangelickiego.

Ręków do II Wojny Światowej

Wiek XIX to dalszy rozwój wsi. Z tego okresu pochodzi wiele interesujących budowli, dziś już niestety w większości nieistniejących. Między innymi w tym czasie powstał dom ludowy. Zbudowany w roku 1853 w stylu klasycystycznym. Był to budynek jednopiętrowy, murowany i tynkowany z pozornym ryzalitem w fasadzie, widnieje on na pocztówce Rękowa sprzed II wojny światowej, a obok niego stoi pomnik ku czci ofiar I wojny światowej. Budynek przetrwał działania wojenne i służył mieszkańcom powojennego Rękowa za miejsce spotkań aż do lat 80-tych XX wieku. Jednak później zaczął popadać w ruinę i w 2000 r. został zburzony, a teren który zajmował do dnia dzisiejszego pozostaje niezagospodarowany.

Z XIX wieku pochodzą również kaplice stojące na cmentarzu. Jak się dowiedziałem pierwsza z nich (dziś kaplica pogrzebowa) wybudowana została w roku 1880, a druga, w której obecnie odprawiane są msze św. 10 lat później. Pierwotnie obie kaplice budowane były z przeznaczeniem jako kaplice grobowe, starsza kaplica, zwana północną była grobowcem rodziny von Mutius, a młodsza hrabiowskiego rodu Harrach.

W 1865 r. rozpoczęto budowę browaru. Postał on nieopodal pałacu i należał do hrabiego von Schickfuss. Podczas działań wojennych budynek został doszczętnie zniszczony i dziś zostały po nim jedynie nieliczne fotografie. Tutaj pojawia się także pewna niezgodność, gdyż z relacji starszych mieszkańców wynika, że nie był to browar, lecz gorzelnia, w księgach zapisane jest natomiast: von Schickfuss- Neudorf„sche Rittergutsbrauerei 1865 – 1878, słowo Brauerei znaczy w języku niemieckim browar, gorzelnia zaś to Brennerei.

W roku 1885 doprowadzona została linia kolejowa z Wrocławia do Sobótki. Budowana była ona etapami od 1884 r. Planowano poprowadzić ją przez Ręków, który miał być kolejną stacją po wsi Pustków Żurawski, jednak wywołało to sprzeciw hrabiego von Schickfuss, który nie wyraził zgody, aby tory kolejowe przebiegały przez jego tereny. Ostatecznie linię poprowadzono przez pobliskie Olbrachtowice.

Rozwój gospodarczy Rękowa szedł współmiernie z rozwojem demograficznym. Według jednego z archiwalnych parafialnych spisów ludności, we wsi mieszkało wówczas 699 mieszkańców, z czego zdecydowana większość, bo aż 584 była ewangelikami. Kolejny pochodzi z roku 1887 i zawiera dane o liczbie ludności z roku 1885, wtedy Ręków liczył 750 mieszkańców. Struktura religijna nie uległa zmianie, nadal większość mieszkańców była wyznawcami religii ewangelickiej (689 osób). Przyrost liczby ludności trwał aż do wybuchu II wojny światowej.

Kościół w Rękowie

Parafia katolicka w Rękowie została utworzona w 1320 r. W uroczystości tej brał udział przedstawiciel Kościoła Katolickiego Mattias Stwebe. Nie odnalazłem, jakie miejscowości wchodziły w jej skład, ani gdzie znajdował się kościół, ani jak wyglądał. Można się jedynie domyślać, że wieś musiała być dość duża jak na tamtejsze czasy, skoro znajdował się w niej kościół parafialny. W 1363 r. odnotowany został fakt, że biskup Preczulas z Wrocławia przewodził plebanią w Rękowie. Kolejne znalezione przeze mnie wzmianki pochodzą dopiero z 1478 r., kiedy Hrabia Friedrich z Legnicy sprzedał swoje ziemie wraz z Rękowem zakonowi sióstr klarysek we Wrocławiu.

Od 1534 r., aż do 1945 r. Ręków będzie siedzibą parafii ewangelickiej, a kościół stanie się kościołem farnym (niem. Pfarrkirche).

Początkowo ewangelicka parafia w Rękowie musiała być nieliczną na pobliskich terenach, ponieważ w 1654 r. katolicki proboszcz z oddalonych o 15 km Kątów Wrocławskich skarżył się, że wierni nie przychodzą na msze do podległego mu kościoła filialnego w Sośnicy, bowiem wszyscy biegają do Rękowa, czyli do kościoła luterańskiego. Wynika z tego, że w okolicach Kątów Wrocławskich nie istniała wówczas świątynia ewangelicka. W tym samym roku nieopodal kościoła powstał przytułek kościelny.

Pod koniec XVII w. zaczęto remontować i odnawiać wnętrze i otoczenie kościoła. I tak w 1694 r. odrestaurowano organy i chór, a także zakupiono nowe ławki. W 1701 r. zakupiono 3 nowe dzwony i krzesła. W tym samym roku ogrodzono teren cmentarza murem; natomiast 10 lat później wstawiono nową bramę wejściową.

W 1871 r. rozpoczęła się budowa nowego kościoła ewangelickiego, nie wiadomo niestety, co stało się z poprzednim. Budowla zbudowana została w stylu neobarokowym, co było szczególnie widocznie wewnątrz, gdzie ściany miały kolor biało-złoty, a centralne miejsce zajmował marmurowy ołtarz. Całość sprawiała wrażenie przepychu i zamożności. Nad ołtarzem znajdowały się także neobarokowe figury świętych i obraz Chrystusa trzymającego chleb i wino, który obecnie znajduje się w kaplicy mszalnej w Rękowie. Obraz ten obok fotografii jest jedną z nielicznych pamiątek przypominających istnienie kościoła. Kościół był znacznych rozmiarów, według źródeł mógł pomieścić 700 osób.

Parafia ewangelicka z siedzibą w Rękowie (Rankau) obejmowała w sumie 19 miejscowości, oto one: Jaszowice (Jäschwitz), Pustków Wilczkowski (Stein), Strachów (Strachau), Olbrachtowice (Albrechtsdorf), Budziszów (Buchwitz), Damianowice (Damsdorf), Dobkowice (Duckwitz), Solna (Groß Sägewitz), Rolantowice (Lorankwitz), Pustków Żurawski (Puschkowa), Cieszyce (Sechwitz), Wierzbice (Wirrwitz), Stary Zamek (Altenburg), Kryształowice (Christelwitz), Michałowice (Michelsdorf), Kwieciszów (Queitsch), Mirosławice (Mörschelwitz) i Mirosławiczki (Rosenthal). Liczba wiernych wynosiła 5241 osób według spisu z 1887 r. Należy jednak dodać, że na terenie tym mieszkało także 1137 katolików. Najdalsze miejscowości były oddalone od Rękowa o około 15 km.

Chociaż po zakończeniu II wojny światowej wieś została zniszczona w około 50% budynek kościoła pozostał niemal nienaruszony. Z relacji starszych mieszkańców wynika, że miał uszkodzoną jedną mniejszą wieżę i przedziurawiony dach w wyższej. Próby przejęcia go przez katolików i przechrzczenia nie powiodły się, gdyż ówczesne komunistyczne władze skrzętnie wykorzystywały każdą sytuację, aby sprawić, ze społeczeństwo stanie się bardziej świeckie. Nieremontowana budowla niszczała i ostatecznie została rozebrana w latach 60-tych. Dziś plac, na którym dawniej znajdował się kościół pozostaje niezagospodarowany, porasta go jedynie trawa i kilka młodych drzew. Także teren dawnego cmentarza ewangelickiego nadal jest pusty, gdyż katolickie groby znajdują się po przeciwnej stronie. Tak dobiega końca historia kościoła w Rękowie, który wielkim szczęściem przetrwał wojnę, ale i tak został rozebrany.

Początkowo we wsi prawie wcale nie odprawiano mszy św., ponieważ nie było pomieszczenia, które by się do tego nadawało; jedynie czasem odbywały się msze polowe. W latach 60-tych zaczęto odbudowywać natomiast kaplicę grobową rodu Harrach, która służy dziś jako kaplica mszalna. Obecnie Ręków podlega parafii w Starym Zamku utworzonej w 1958 r.

Szkoła

Pierwsze szkoły parafialne powstawały już w połowie XIII w. Zgodnie z zarządzeniami soborowymi i synodalnymi szkoła taka musiała istnieć w każdej parafii, więc także w parafii Ręków. Od XVI w. obok szkół parafialnych powstawały także szkoły elementarne.

W Archiwum Państwowym we Wrocławiu odnalazłem pismo Ewangelickiego Konsystorza Śląskiej Prowincji Kościelnej we Wrocławiu z dnia 28.11.1939 r. skierowane do Archiwum w Rękowie, w którym prosi on o przesłanie akt szkół z kilku okolicznych miejscowości, w tym z Rękowa. Konsystorz chce otrzymać akta szkolne z lat 1869-1879; można więc stwierdzić, że szkoła istnieje najpóźniej od tego właśnie roku. Jednak fakt, że Konsystorz prosi o wcześniejsze akta szkół mieszczących się w o wiele mniejszych miejscowościach takich jak Pustków Wilczkowski (Stein) czy Mirosławice (Mörschelwitz) pozwala sądzić, że szkoła w Rękowie powstała znacznie wcześniej.

Nie wiadomo, jakie miejscowości wchodziły w skład obwodu szkolnego w Rękowie, ani ilu uczniów liczyła szkoła w czasach przedwojennych. W Parafialnych Księgach Urodzeń znajdujących się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu są dane na temat liczby urodzeń w Rękowie i okolicznych miejscowościach z lat 1887 i 1893. Wynika z nich, że w 1887 r. we wsi urodziło się 30 dzieci, a w 1893 r. o jedno więcej. Można przypuszczać, że tylu uczniów też liczyła klasa szkolna. Zagadką pozostaje także, w którym budynku mieściła się szkoła, ponieważ ten widniejący na przedwojennych fotografiach został wybudowany dopiero w latach dwudziestych XX w.

W latach dwudziestych XX w., nieopodal kościoła ewangelickiego wybudowano jednopiętrowy budynek z mieszkalnym poddaszem, w którym do dnia dzisiejszego mieści się szkoła podstawowa.

Teskt: Paweł Tryka